فرهنگ موسیقایی ایران؛ هر آهنگ را چه وقت گوش کنیم؟

فرهنگ موسیقایی ایران؛ هر آهنگ را چه وقت گوش کنیم؟

دستگاه های موسیقی ایرانی داستان شیرین و جذابی دارد. حتی اگر اهل شنیدن موسیقی سنتی نیستید، گاهی آهنگی بدجور به دلتان می نشیند. دلیلش روشن است هر دستگاه موسیقی ایرانی مناسب حال و هوایی است. دستگاه ماهور، نوا ، چهارگاه ، بیات ترک ، همایون و … هرکدام در وقتی از شبانه روز شنیدنی تر است.

از موسیقی ایرانی و دستگاه های موسیقی چه می دانید؟ شاید برایتان جالب باشد اگر بدانید هرکدام از این دستگاه ها برای خود معنی و مفهومی دارد؛ هر کدام الهام بخش برخی آیین های ایرانی است و بخشی ملهم از آیین ها.
و حتی زمان های مشخصی برای شنیده شدن دارد. در این بخش از مجله فرهنگی وبلایت با فرهنگ موسیقی ایران آشنا شوید.
مطالب بخش تالار هنر را از دست ندهید.
در موسیقی سنتی ایران برای صبح ها یک نوا ساخته شده و برای عصر و شامگاه یک نوا !
با آشنایی با معنی و مفهوم هر دستگاه می توانید با حساب و کتاب موسیقی گوش کنید و البته لذت بیشتر ببرید.
موسیقی ایرانی دارای قواعد خاص خود است؛ قواعدی برآمده از فرهنگ و دیدگاه ایرانیان نسبت به دنیای اطرافشان.
خوان گسترده ی موسیقی ایرانی به هفت دستگاه و پنج آواز تقسیم می شود.
اما یکی از نکات حائز اهمیت در خصوص این دسته بندی ، زمان اجرای هر کدام است در طول شبانه روز! که هر دستگاه و نغمه ای آداب خود را دارد در ساعاتی خاص از شبانه روز نهایت تاثیرش را می گذارد.

فهرست آواز های ایرانی

“آواز ابوعطا” را به صبح نسبت می دهند و یا در طول روز…

آواز ابوعطا در دل خود خواهش و تمنا و نیاز را نهفته است. ( مثل آلبوم “آتش در نیستان” شهرام ناظری )

ریشهٔ تاریخی نام «ابوعطا» که مشخص نیست. به گوشهٔ ابوعطا و آواز ابوعطا چند نام دیگر هم داده شده‌است: سارَنج، دستانِ عرب، و سَرَنی.
فرصت‌الدوله شیرازی بر این باور است ابوعطا همان سارنج بوده و سارنج هم یکی از شعبه‌های بیست و چهارگانهٔ موسیقی قدیم ایران بوده است. او آواز ابوعطا را قسمی از فرود شور تلقی می‌کند. از طرفی گروهی دیگر معتقدند ارتباطی بین ابوعطا و یکی از راگاهای هندی به نام سارَنگ وجود دارد.

از نکات فنی این آواز از گر بخواهید اینکه آواز ابوعطا بر محوریت دستگاه شور است. درجهٔ دوم دستگاه شور که نت شاهد این دستگاه هم هست، در ابوعطا هم نت آغاز و هم نت ایست تلقی می‌شود. همچنین درجهٔ چهارم شور، نت شاهد ابوعطاست.

شهرام ناظری
آتش در نیستان
شهرام ناظریآتش در نیستان

آتش در نیستان شهرام ناظری

{{heart_svg}}LikeLiked
۶
۳

 

“آواز بیات ترک” را نیز برای صبح در نظر گرفته اند…

این بیات، خبر از عالم بالا می دهد، ( مثل گوشه “روح الارواح” که مرحوم موذن زاده جاودانه اش کرده )

واژه ترک در این آوازه اشاره ای به ترکان قشقایی است نه سایر ترک های جغرافیای ایران.تا آنگه گمان می‌رود بسیاری از ترانه‌های محلی قوم قشقایی در این آواز باشد. از این روست که برخی آن را با نام بیات زند هم می نامند. نکته دیگر اینکه برخی از کارشناسان معتقدند واژه بیات مخفف واژه ابیات است.

بیاتِ تُرک یا بیاتِ زَند جزو متعلقات دستگاه شور دانسته می‌شود. برخلاف دستگاه شور و برخی دیگر از متعلقاتش، درجهٔ سوم شور دارای اهمیت بسیاری است؛ چنانکه این درجه، نت شاهد بیات ترک دانسته می‌شود.
بیات ترک با دستگاه شور رابطهٔ نزدیکی دارد و برخی گوشه‌هایش، از قبیل مهدی ضَرّابی، در تقویت این ارتباط مؤثر هستند. بیات ترک همچنین به دستگاه ماهور نیز نزدیک است و برخی گوشه‌های آن نظیر دلکش و شکسته را می‌توان در بیات ترک نیز اجرا کرد. گوشهٔ جامه‌دران که در دستگاه همایون نیز وجود دارد، گاهی در مایهٔ بیات ترک اجرا می‌شود.

 

سلیم مؤذن‌زاده اردبیلی
اذان
سلیم مؤذن‌زاده اردبیلیاذان

اذان مرحوم موذن زاده اردبیلی

{{heart_svg}}LikeLiked
۱
۰

 

“آواز افشاری” را برای غروب مناسب تر می دانند …

راز و نیاز و مناجات با معبود ، بیشتر در این قالب ارائه می شود ( مثل تصنیف “از کفم رها شد قرار دل” از عارف قزوینی )

آواز افشاری از متعلقات دستگاه شور است. این آواز بر محوریت دستگاه شور است اما نت ایست آن درجهٔ دوم شور است و نت شاهد آن درجهٔ چهارم شور. اما در کل آواز افشاری آوازی نسبتاً مستقل از دستگاه شور است.

نام افشاری در موسیقی ما در واقع کنایه ای است از ایل افشار که ریشه در قوم ترک آذربایجانی دارند.
افشاری در ردیف های قدیمی حضور کمتری دارد اما در روایت های جدید تر پر رنگ تر شده است.
افشاری آوازی است پر حس که از مهم‌ترین گوشه‌های آن می‌توان به درآمدهای متعدد مثل: بیات راجه، رُهاب، مسیحی، نهیب، و مثنوی‌پیچ اشاره کرد.
آواز افشاری اشتراکاتی با دستگاه‌های نوا دارد و ماهور و آوازهای بیات اصفهان، ابوعطا و بیات ترک. به لحاظ احساسی، افشاری دارای حالتی «مالیخولیایی» و متأثرکننده است.

علیرضا افتخاری
آواز افشاری | آلبوم کاروان
علیرضا افتخاریآواز افشاری | آلبوم کاروان
{{heart_svg}}LikeLiked
۳
۰

 

“آواز دشتی” زمانش را عصر و هنگام فراق خورشید گفته اند…

دشتی اما سوزناک و اندوهگین است، غم از فراق یار دارد.
( گوشه “دیلمان” که شمالی ها آن را سرشار از احساس اجرا می کنند نمونه ای از آن است)

آواز دشتی هم از ملحقات دستگاه شور است. آواز دشتی احتمالاً برگرفته از حال و احوال مردمان منطقهٔ دشتستان است و دشتستان هم در بوشهر قرار دارد که با استان فارس مجاوراست. با این حال برخی از گوشه‌های این آواز شباهت‌های فراوانی با موسیقی شمال ایران و به ویژه گیلان دارد.
در رساله‌های موسیقی قبل از قاجار، خبری از آواز دشتی نیست. در کتاب کلیات یوسفی نیز که در دورهٔ فتحعلی‌شاه قاجار نوشته شده هم، اسمی از دشتی برده نشده‌. اما فرصت شیرازی در بحورالالحان (تألیف‌شده در اواخر دورهٔ قاجار)، نام دشتی را میان متعلقات دستگاه شور آورده‌ است.

در آواز دشتی بر درجهٔ پنجم دستگاه شور تأکید می‌شود و این نت را نت شاهد آواز دشتی به حساب می‌آورند.

فریدون پور رضا
پس از باران
فریدون پور رضاپس از باران
{{heart_svg}}LikeLiked
۲
۱

 

“آواز بیات اصفهان” در نیمه های شب، با آن به استقبال رویاها رفتن خوب است…

را که گوش کنی ، گویی بین شادی و غم معطلّی و معلق.عاشقانه های ماندگار را با خود به یادگار دارد
( مثل “الهه ناز” یا ، “تا بهار دلنشین” که بنان بزرگ خواند و از روی آن بهار دلنشین مرحوم ناصر چشم آذر آهنگ سریال “قصه های مجید” را ساخت و…)

بیات اصفهان از متعلقات همایون است که نت پایه اش همان درجهٔ چهارم همایون است که نقش نت شاهد را نیز ایفا می‌کند.
اینکه نامش بیات اصفهان است به معنی تعلقش به منطقه اصفهان نیست و چه بسیار از موسیقی دانان که این موسیقی را به عرب ها و ترکیه ای ها نسبت داده اند.
اما هر چه هست حال خوشی دارد و ایرانی ها بسیار با الحان این بیات خاطره ساخته اند.
به دلیل نزدیکی نت های این گام با گام مینور هارمونیک غربی ها، موسیقی دانان ما از این آواز در تولید موسیقی با ساختار غربی و یا پاپ هم بسیار بهره برده اند.

غلامحسین بنان
الهه ناز
غلامحسین بنانالهه ناز

آهنگ الهه ناز بنان

{{heart_svg}}LikeLiked
۴
۱

 

دستگاه ها:
“دستگاه ماهور” موسیقی باوقار و پرشکوه، طرب انگیز و شاد به یاد دلیری ها و افتخار آفرینی ها،
( تمام “موسیقی های نظامی” ، “مرغ سحر” معروف یا مثلا “ز من نگارم خبر ندارد” در این دستگاه اند )
اوایل صبح تا قبل از ظهر بهترین زمان برای شنیدن ماهور است…

 

سالار عقیلی
مرغ سحر
سالار عقیلیمرغ سحر

مرغ سحر سالار عقیلی

 

“دستگاه سه گاه” شاید ایرانی ترین نغمه ها باشد.
برخی می گویند صدای کولی ها بوده و برخی می گویند آواز عشاق دوره گرد ؛
سحرگاهان را برای سه گاه کنار بگذارید…

“دستگاه همایون” که مرحوم خالقی گفت: ناصحی است مشفق و با کمال شرم با مستمعین سخن می گوید؛
درد دل داشتی، همایون گوش کن ( مثل “شد خزان گلشن آشنایی” )
آن هم در ابتدای شب…

 

جواد بدیع زاده
خزان گلشن آشنایی
جواد بدیع زادهخزان گلشن آشنایی

آهنگ شد خزان گلشن آشنایی جواد بدیع زاده

{{heart_svg}}LikeLiked
۲
۱

 

 

“دستگاه چهارگاه” پیری فرزانه و روحی صبورست؛ غمگین دردها و مسرور شادی ها.
صبح اول وقت گوش دادنش حال دیگری دارد…
( تصنیف هایی که وطن را در وجودت متجلی میکند و نشاط را برایت به ارمغان می آورد مثل قطعه  “سلام” حسن کسائی )

 

حسن کسایی
سلام
حسن کساییسلام

آهنگ سلام استاد حسن کسایی

{{heart_svg}}LikeLiked
۳
۰

 

 

“دستگاه نوا”؛ آواز خوب اگر خواستید بشنوید بروید به سراغ نوا !!
حد میانه ای دارد، نه غمش با خود میبردت، نه شادی اش افزون شده است؛
( مجموعه “نینوا” از حسین علیزاده در این دستگاه است )
نوا را در طول شبانه روز می شود شنید اما در دل شب لطف دیگری دارد…

“دستگاه راست پنجگاه” مظلوم ترین و مهجورترین دستگاه ایرانی است، حقیقتاً؛
شبیه ماهور است اما ظرافت هایی در لحن و اجرا دارد، پرهیبت است و با وقار ؛
صبح ها شنیده شود بهتر است…
( مجموعه “راز و نیاز” علیرضا افتخاری را در این دستگاه ساخته اند )

“دستگاه شور” پر جنب و جوش و پر انرژی، وسیع ، جذاب و سهل و ممتنع؛
از مازندران گرفته تا کردستان و مرکز ایران، نغمه هایی در دل خود دارد
( مثل “یاد ایام” شجریان )
و در تمام شبانه روز شنیدنی است…

 

محمدرضا شجریان
یاد ایام
محمدرضا شجریانیاد ایام

آهنگ یاد ایام شجریان

{{heart_svg}}LikeLiked
۲
۲

 

 

برچسب ها  : 

پیشنهاد وبلایت برای شما

کلیه حقوق مادی و معنوی برای مجله فرهنگی وبلایت محفوظ است . 1394