اگرچه شکل نهایی و ساختار یافته تعزیه در دوره صفوی و قاجار به اوج خود رسید، اما بذرهای اولیه آن در دوران پیشین، خصوصاً در دوران حکومت شیعی‌مذهب آل‌بویه (۳۲۰–۴۴۷ هـ.ق)، کاشته شد. آل‌بویه نخستین سلسله شیعی‌مذهب امامی بود که در بخش‌های گسترده‌ای از ایران و عراق حکومت کردند. این دوران، نقطه عطفی در تاریخ آیین‌های شیعی، به‌ویژه عزاداری برای امام حسین (ع) و واقعه عاشورا است. در این نوشتار، با بررسی ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مذهبی عصر آل‌بویه، به تحلیل نقش این حکومت در پیدایش و زمینه‌سازی برای تعزیه می‌پردازیم.
زمینه‌های سیاسی و مذهبی دوران آل‌بویه
قدرت‌گیری شیعیان در ساختار سیاسی
تا پیش از آل‌بویه، تشیع امامی بیشتر در حاشیه قدرت و در حیطه‌های فرهنگی و فقهی فعالیت داشت. اما با به‌قدرت‌رسیدن آل‌بویه، شیعیان برای نخستین‌بار در سده‌های اولیه اسلامی، وارد بدنه حکومت شدند. این موضوع نه تنها موجب گسترش نهادهای فقهی و مذهبی شیعی شد، بلکه زمینه‌های عمومی‌سازی آیین‌های شیعی را نیز فراهم کرد.
سیاست مذهبی آل‌بویه: تساهل در عین تبلیغ
آل‌بویه سیاستی نسبتاً تساهل‌آمیز در قبال اهل سنت داشتند، اما در عین حال، با حمایت پنهان و آشکار از شعائر شیعی، تلاش کردند مذهب خود را گسترش دهند. نمونه بارز آن، صدور مجوز رسمی برای برگزاری آیین‌های عزاداری در ایام عاشورا و نیز جشن‌های نیمه شعبان است. این رویکرد دوگانه، ضمن جلوگیری از درگیری‌های مذهبی گسترده، به شیعیان امکان داد تا شعائر خود را با قوت و شکوه بیشتری برگزار کنند.
نخستین عزاداری‌های علنی: گامی به سوی تعزیه
عزاداری عاشورا در بغداد (۳۵۲ هـ.ق)
یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخی در این زمینه، عزاداری گسترده شیعیان بغداد در روز عاشورا به سال ۳۵۲ هجری قمری است. در این سال، به فرمان معزالدوله دیلمی (از پادشاهان آل‌بویه)، شیعیان اجازه یافتند به‌صورت علنی در خیابان‌ها عزاداری کرده، لباس سیاه بپوشند، خیمه‌هایی برپا کرده، و نوحه‌خوانی و سینه‌زنی کنند.
این نخستین‌بار در تاریخ جهان اسلام بود که حکومت مرکزی نه‌تنها مانع عزاداری نشد، بلکه آن را تشویق و حمایت نیز کرد. این اقدام سرآغاز رسمی‌سازی آیین عزاداری حسینی شد.
شکل‌های ابتدایی نمایش آیینی
اگرچه در این دوره هنوز تعزیه به‌معنای نمایشی ساختارمند و دراماتیک وجود نداشت، اما بسیاری از عناصر بنیادین آن، در این عزاداری‌ها دیده می‌شود:
- نوحه‌سرایی و مرثیه‌خوانی با محتوای تاریخی
- بازآفرینی وقایع کربلا در قالب داستان‌گویی
- استفاده از نمادهایی چون خیمه، علم و شمشیر
- حضور نمادین شخصیت‌ها مانند حضرت زینب یا حضرت علی‌اکبر در مجالس روضه
این عناصر، بعدها در قرون بعدی به نمایش آیینی و سپس تعزیه تبدیل شدند.
نقش علمای شیعه در جهت‌دهی به شعائر
در دوران آل‌بویه، بسیاری از فقها و متکلمان شیعه با بهره‌گیری از حمایت حکومتی، به تدوین و تبلیغ شعائر حسینی پرداختند. آثار متکلمانی مانند شیخ مفید (۳۳۶–۴۱۳ هـ.ق) و سید مرتضی علم‌الهدی در تبیین فضائل اهل بیت و واقعه عاشورا، مبنای فکری و روایی مراسم عزاداری و بعداً تعزیه شدند. مجالس روضه‌خوانی، که بعداً «روضه‌الشهدا»ی حسین واعظ کاشفی از آن الهام گرفت، در همین دوره بنیان نهاده شد.
تأثیرات فرهنگی و اجتماعی
شکل‌گیری هویت شیعی عمومی
برگزاری علنی آیین‌هایی مانند عاشورا و نیمه شعبان، سبب شد هویت شیعی، از ساحت نخبه‌گرای فقهی، به حوزه عمومی و مردمی وارد شود. مردم عادی، با شنیدن داستان کربلا، احساس تعلق به اهل بیت کردند، و این تعلق، زمینه‌ساز مشارکت آن‌ها در آیین‌های نمایشی شد.
رشد اشعار مذهبی
شاعران بزرگی مانند شریف رضی و کُمَیت اسدی (که شعرهایش مجدداً احیا شد) با سرودن مراثی اهل بیت، ادبیات عاشورایی را غنا بخشیدند. این اشعار، در مجالس روضه و بعداً در نمایش‌های تعزیه، خوانده می‌شدند و نقش مهمی در انتقال مفاهیم داشتند.
آل‌بویه و بستر‌سازی برای تعزیه
گرچه نمی‌توان گفت تعزیه به‌شکل کلاسیک خود در دوران آل‌بویه اجرا می‌شد، اما به‌جرأت می‌توان این دوره را زایشگاه فرهنگی-مذهبی تعزیه دانست. حمایت سیاسی آل‌بویه از شعائر شیعی، زمینه‌سازی فرهنگی و اجتماعی، حضور فعال علما و شعرا، و خلق آیین‌های عمومی برای عزاداری عاشورا، همگی باعث شدند تعزیه در قرون بعدی، با تکیه بر این پایه‌ها، به یک هنر-آیین نمایشی غنی و پیچیده تبدیل شود.
پس از آل‌بویه تا پیش از صفویه، دوران غیبت سیاسی شیعه و تداوم آیین‌ها (سده ۵ تا ۷ هجری)
کاهش قدرت سیاسی اما پایداری شعائر
پس از سقوط آل‌بویه و قدرت‌گیری سلجوقیان، دوباره اهل سنت بر حکومت مسلط شدند و از قدرت رسمی شیعیان کاسته شد. با این حال، شعائر شیعی، از جمله عزاداری محرم، به‌صورت نیمه‌علنی یا در مناطق شیعه‌نشین مانند کوفه، قم، کاشان، حله و جبل عامل ادامه یافت. این دوران، دوران «درون‌گرایی آیینی» بود. یعنی آیین‌ها از خیابان‌ها به درون حسینیه‌ها، خانه‌ها و مساجد رفتند، اما متوقف نشدند.
تثبیت قالب‌های روایی
در این دوران، نقل واقعه کربلا به‌شکل داستانی و خطابه‌ای تثبیت شد. منبری‌ها و روضه‌خوان‌ها با تکیه بر منابعی مانند مقتل ابومخنف لوط بن یحیی از قرن اول هجری، که بعدها مقاتل الطالبیین در قرن چهارم و مقتل خوارزمی در قرن ششم، وقایع کربلا را برای مردم بازگو می‌کردند. به‌تدریج این نقل‌ها ساختار نمایشی‌تری به خود گرفت و شخصیت‌محور شد.
شکل‌گیری نثرهای تعزیه‌مانند
در همین دوره، نوعی متن شبه‌نمایشی به‌نام «مقتل منظوم» یا «نقّالی‌های منظوم» در میان مداحان و شاعران شیعه پدید آمد. قرن‌ها بعدها شاعرانی چون ابن حسام خوسفی، محتشم کاشانی در قرن نهم و دیگران، شعرهایی سرودند که صحنه‌سازی داشتند و قابل اجرا بودند. مرثیه محتشم با بیت معروف:
باز این چه شورش است که در خلق عالم است؟
باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است؟
خود نمونه‌ای از مرثیه‌ای است که زمینه‌ساز «تعزیه‌سرایی» شد.
دوران ایلخانان مغول و تیموریان: آیین در سایه، باور در متن
احیای تشیع در حله و مناطق مرکزی
با سقوط خلافت عباسی در ۶۵۶ ق. توسط هلاکوخان مغول، فضای مذهبی عراق به‌ویژه در حله برای شیعیان بازتر شد. مدرسه‌های شیعی رشد کردند و علمای بزرگی مانند علامه حلی پدیدار شدند. این علما با تلفیق فقه، کلام، و تاریخ عاشورا، پایه‌های روایی تعزیه را تقویت کردند.
افزایش کاربرد تمثیل و روایت‌گری آیینی
در این دوره، مداحان و نوحه‌خوانان از عناصر دراماتیک برای تحریک احساسات استفاده می‌کردند:
- دیالوگ میان امام و یاران
- گفت‌وگوهای احساسی میان حضرت زینب و امام حسین (ع)
- توصیف شهادت به‌شکل صحنه‌ای (مثلاً اسب بی‌سوار، گهواره خالی علی‌اصغر)
این شگردها بعدها در تعزیه به‌صورت عملی بازسازی شد.
آل مظفر (قرن ۸ هجری / ۱۴ میلادی) – گذار از مرثیه به آیین‌های نمایشی
- آل مظفر در قرن هشتم هجری بر بخش‌هایی از فارس، یزد، کرمان و اصفهان حکومت داشتند (تقریباً هم‌عصر تیموریان).
- این دوره مصادف است با دوره‌ای که برخی آیین‌های سوگواری عاشورا به شکل مراسم عمومی‌تر درمی‌آید – ولی هنوز تعزیه به‌عنوان نمایش ساخت‌یافته رایج نشده.
- در منابعی مانند «تاریخ گزیده» حمدالله مستوفی و «روضه‌الصفا»ی میرخواند یا آثار حافظ و عبید زاکانی، اشاره‌هایی به مراسم سوگواری ایام عاشورا هست (به‌ویژه در شیراز و یزد)، اما هیچ‌کدام به تعزیه به‌معنای نمایشی اشاره ندارند.
- حکومت آل مظفر، برخلاف صفویان که بعد از ایشان آمدند، نگاه مذهبی نظام‌مند شیعی نداشت، گرچه فضای فرهنگی متأثر از عرفان و تشیع در مناطق تحت حکومت‌شان جاری بود.
در نتیجه: برخی از مقدمات فرهنگی و شعری تعزیه (مانند گسترش مرثیه، عزاداری، بازسازی وقایع کربلا در ذهن عامه مردم) در این دوره شکل می‌گیرد، اما باز هم سندی مبنی بر اجرای تعزیه به‌معنای رسمی آن در دوره آل مظفر وجود ندارد.
آیا منابعی از آن دوران به تعزیه اشاره می‌کنند؟
در متون برجسته‌ای چون:
- تاریخ وصاف (وصاف الحضره)
- تجارب‌السلف
- روضه‌الصفا
- حبیب‌السیر
- تذکره‌الاولیاء (عطار)
- یا حتی در دیوان حافظ
هیچ‌کدام به واژه «تعزیه» به‌معنای نمایش صحنه‌ای اشاره ندارند. البته ممکن است از کلمات «عزاداری»، «سوگ»، «مرثیه» یا «روضه» استفاده شده باشد، اما آن‌ها ناظر به گونه‌های دیگر سوگواری هستند، نه تعزیه.
شهر فشند از توابع قزوین قدیم و خوانسار از جمله مواردی است که در آن روزگار نشانه‌های برگزاری تعزیه را در خود دارد. همچنین نسخ خطی، کتاب‌شناسی‌ها، تصاویر و نقاشی‌ها آن روزگار نیز از این نشانه‌ها خالی نیست. به عنوان مثال در روستای لیچاه استان گیلان، امامزاده‌ای وجود دارد که دور تا دور این امامزاده با نقاشی‌های تعزیه تزئین شده است.
دوران صفویه: تعزیه به‌مثابه هنر آیینی رسمی
رسمی شدن تشیع و تبدیل شعائر به نهاد دولتی
با قدرت‌گیری صفویه (۹۰۷ هـ.ق) و رسمیت یافتن تشیع دوازده‌امامی به‌عنوان مذهب رسمی ایران، نقطه عطفی در تاریخ تعزیه پدید آمد. دولت صفوی، برای تثبیت هویت شیعی در برابر اهل سنت عثمانی، به‌شدت از آیین‌های عاشورا حمایت کرد. شاه طهماسب و سپس شاه عباس، در برگزاری مجالس سوگواری مشارکت می‌کردند و حتی برخی در کاخ سلطنتی هم تعزیه برگزار می‌کردند.
تولد تعزیه به‌معنای امروزی
در اواخر صفویه، با ترکیب قالب‌های نمایشی (گرفته از سنت‌های بومی ایرانی مانند نقالی و پرده‌خوانی) با محتوای عاشورایی، نخستین نسخه‌های کامل تعزیه با:
- شخصیت‌پردازی‌های مشخص (حسین، یزید، شمر، زینب، حبیب‌بن‌مظاهر و غیره)
- لباس‌های نمادین (سبز برای اهل بیت، سرخ برای دشمنان)
- دیالوگ‌های شعری و حماسی
- موسیقی و آواهای حزین
به صحنه آمد. این شکل، پایه همان تعزیه‌ای شد که در دوران قاجار به اوج رسید.
عناصر بنیادین شکل‌گرفته تا پایان صفویه
تا پایان دوره صفویه، تعزیه دارای ویژگی‌های زیر شده بود:
- ساختار نمایشی مستقل با نقش‌های ثابت
- نظم صحنه‌ای شامل میدان، تماشاگران، و بازیگران
- کارکردهای چندگانه: آیینی، نمایشی، سیاسی، و فرهنگی
- نهادینه‌سازی تعزیه‌خوان‌ها و تعزیه‌گردان‌ها با برنامه‌ریزی مشخص
عبور نمایش آیینی بسوی شکل‌گیری هویت مذهبی
سیر تاریخی تعزیه از دوران آل‌بویه تا صفویه، نشان‌دهنده فرآیند تدریجی تبدیل یک نمایش آیینی به یک مرتبه هویتی-فرهنگی است. از سوگواری‌های خودجوش خیابانی تا ساختارهای نمایشی پیشرفته، این مسیر تحت تأثیر موارد زیر شکل گرفت:
- تحولات سیاسی و مذهبی
- نقش علمای شیعه
- مشارکت مردمی
- و خلاقیت هنری ایرانی
تعزیه نه‌تنها یک هنر مذهبی است، بلکه حافظه تاریخی یک ملت و بیانیه‌ای فرهنگی است.
شکل‌گیری و گسترش تعزیه در دوره صفویه نه صرفاً حاصل فرهنگ مردمی، بلکه نتیجه تلفیقی از سیاست مذهبی حکومت، حمایت‌های درباری، فضای اجتماعی تازه‌تأسیس تشیع رسمی، و مشارکت عامه مردم بود.
زمینه‌های کلی شکل‌گیری تعزیه در دوره صفویه:
صفویان، با اعلام تشیع اثناعشری به‌عنوان مذهب رسمی ایران (در دوران شاه اسماعیل اول، 907ق/1501م)، زمینه‌های فرهنگی و سیاسی تعزیه را فراهم کردند. این مذهب، به‌ویژه با تأکید بر شهادت امام حسین و مفاهیم عاشورا، بستر بسیار مساعدی برای آیین‌های سوگ فراهم کرد. حکومت، در راستای یکپارچه‌سازی هویتی و مذهبی، به گسترش آیین‌های شیعی از جمله عزاداری و روضه و در مراحل بعد، تعزیه، کمک کرد.
نقش شاهان صفوی در راه‌اندازی و گسترش تعزیه:
برخی پادشاهان صفوی به شکل خاص در رشد و ترویج تعزیه نقش داشتند:
- شاه طهماسب اول (حکومت: ۹۳۰–984ق): او گرایشات مذهبی شدیدی داشت و اجرای مراسم عزاداری عاشورا را در سطح وسیع‌تری در ایران رواج داد. با دستور او، روضه‌خوانی و دسته‌های عزاداری در شهرهایی چون قزوین و تبریز تقویت شدند. اگرچه در این دوره تعزیه به‌شکل ساختاریافته هنوز نهادینه نشده بود، اما بذر آن در قالب “نقالی مذهبی” و روایت‌های شفاهی عاشورا کاشته شد.
- شاه عباس اول (حکومت: ۹۹۶–1038ق): دوران شکوفایی تعزیه. شاه عباس با انتقال پایتخت به اصفهان و تقویت نهادهای دینی، از جمله ساختن تکیه‌ها و حسینیه‌ها (مثل تکیه دولت اصفهان)، بستر را برای اجرای تعزیه فراهم کرد. او اجازه رسمی برای اجرای نمایش‌های آیینی به سبک عاشورا داد. در همین دوره، گروه‌هایی از نقالان، شبیه‌خوان‌ها و پرده‌داران عاشورایی در شهرهای مختلف فعال شدند.
- شاه صفی و شاه سلیمان: در دوران آن‌ها تعزیه در مناطق شهری رسمیت بیشتری یافت و ساختار نمایشی و متن‌های مکتوب اولیه آغاز شدند.
مکان‌های اصلی شکل‌گیری تعزیه در صفویه:
براساس منابع تاریخی و مطالعات پژوهشی، تعزیهخوانی اولیه در چند منطقه رشد چشمگیر داشت:
- اصفهان: پایتخت فرهنگی و سیاسی صفویان، با تکیه‌های رسمی و میدان‌های عمومی مانند میدان نقش‌جهان. حمایت مستقیم شاه عباس از مراسم عاشورا، از جمله دسته‌جات سینه‌زنی و سوگ‌خوانی و احتمالاً اجرای تعزیه در میدان‌ها.
- قزوین: پایتخت پیشین صفویه؛ در دوره شاه طهماسب، یکی از کانون‌های عزاداری رسمی و آیینی.
- کاشان و یزد: به‌دلیل بافت مذهبی شیعه و حضور علمای برجسته، تعزیهخوانی و مرثیه‌سرایی در این شهرها گسترش یافت.
- خراسان و مشهد: با حضور حرم امام رضا و فضای مذهبی پررنگ، نمایش‌های مذهبی و تعزیه‌گونه شکل گرفت.
آیا فرهنگ مردمی باعث شکل‌گیری تعزیه شد؟
نه به‌تنهایی. تعزیه حاصل ترکیب چهار عامل بود
- حمایت رسمی حکومت: صفویان به دلایل مذهبی–سیاسی، علاقه‌مند بودند آیین‌های شیعی را رواج دهند؛ تعزیه ابزاری برای ترویج فرهنگ تشیع، نمایش مظلومیت اهل‌بیت و مشروعیت‌بخشی به حکومت بود.
- زیرساخت‌های روحانی: علمای شیعه نیز از این آیین استقبال کردند، چون تعزیه را رسانه‌ای برای نشر مفاهیم شیعی می‌دانستند.
- فرهنگ مردمی: مردم در شهرها و روستاها با علاقه به مراسم عاشورا می‌پرداختند. فرهنگ بومی مثل نقالی، پرده‌خوانی، و سوگواره‌های جمعی زمینه‌ساز تعزیه بود.
- تأثیر هنر و درام سنتی: سنت‌های نمایشی پیشااسلامی و نیز داستان‌سرایی‌های اسلامی در قالب مجلس‌گویی، نقالی، قصه‌گویی و… به ساختارگیری نمایشی تعزیه کمک کرد.
تعزیه در دوره افشاریه (۱۱۴۸ تا ۱۱۶۰ هجری شمسی ؛ ۱۱۳۹ تا1160 هجری قمری)
نادرشاه افشار، بنیان‌گذار حکومت افشاریه، سیاست مذهبی متفاوتی نسبت به صفویه در پیش گرفت. او پس از به قدرت رسیدن، به‌جای تأکید بر تشیع اثنی‌عشری، تلاش کرد مذهبی میانه (مشهور به “تشیع تسنن‌گرا” یا “مذهب جعفری”) را در قلمرو خود رواج دهد تا زمینه اتحاد مسلمانان (خصوصاً در مواجهه با عثمانی‌ها) فراهم شود.
در نتیجه:
- حمایت رسمی از شعائر شیعی، از جمله تعزیه و روضه‌خوانی، به شدت کاهش یافت.
- بسیاری از آیین‌های عاشورایی که در دوره صفویه رواج عمومی و حمایت دولتی داشتند، در این دوره از صحنه رسمی حذف شدند یا فقط در مناطق خاص و به صورت محلی ادامه یافتند.
وضعیت تعزیه
با اینکه دولت افشاریه از تعزیه پشتیبانی نکرد، اما تعزیه از بین نرفت. دلایل بقای تعزیه در این دوره:
- ریشه‌دار بودن آن در فرهنگ عامه مردم، خصوصاً در مناطق مرکزی و جنوبی ایران.
- حفظ سنت‌ها در قالب‌های خانوادگی، مذهبی و محلی در شهرهایی مانند کاشان، قم، اصفهان و یزد.
- ادامه تولید نسخه‌های جدید تعزیه توسط شاعران محلی، گرچه نه به صورت رسمی و دولتی.
در این دوره، تعزیه به‌عنوان یک نمایش رسمی و پرشکوه در سطح ملی دیده نمی‌شود، اما بقای زیرزمینی و پیوسته آن در قالبی مردمی و نیمه‌خصوصی، زمینه‌ساز شکوفایی دوباره آن در دوره‌های بعد شد.
تعزیه در دوره زندیه (۱۱۶۳ تا ۱۱۹۳ هجری شمسی ؛ ۱۱۶۰ تا ۱۲۰۹ هجری قمری)
رویکرد فرهنگی کریم‌خان زند
کریم‌خان زند، بنیان‌گذار حکومت زندیه، با وجود اینکه قدرتی نظامی داشت، نگاه نرم‌تری نسبت به آیین‌های مذهبی و فرهنگی داشت. او خود را پادشاه نمی‌نامید، بلکه “وکیل‌الرعایا” بود و در عمل کوشید آرامش نسبی، عدالت اجتماعی و ثبات فرهنگی را در دوره‌ای کوتاه اما مؤثر، برقرار کند.
در نتیجه:
- آیین‌های مذهبی مانند سوگواری محرم، روضه‌خوانی، دسته‌روی و تعزیهخوانی مجدداً رونق گرفتند.
- دولت زندیه در بعضی موارد به‌صورت غیررسمی از این آیین‌ها حمایت کرد، به‌ویژه در شیراز که پایتخت حکومت بود.
ویژگی‌های تعزیه در دوران زندیه
در دوره زندیه، تعزیه دوباره به شکل نیمه‌عمومی درآمد و زمینه‌های بازگشت به میدان‌های شهری را پیدا کرد. خصوصیات آن عبارت بودند از:
- تقویت ساختار دراماتیک تعزیه‌ها: دیالوگ‌ها منسجم‌تر و بازی‌ها تمرین‌شده‌تر شدند.
- بازنویسی متون کهن: افزودن نقش‌های فرعی، قصه‌های فرعی (مثلاً قاسم و رباب) و صحنه‌های احساسی‌تر.
- ساخت بناهای مذهبی برای اجرا: برخی از حسینیه‌ها و میدان‌های محلی که در اواخر دوره صفوی آسیب دیده یا متروک شده بودند، بازسازی شدند.
در واقع، دوره زندیه را می‌توان دوره‌ای دانست که در آن تعزیه از حیات درون‌گرایانه عصر افشاریه بیرون آمد و به‌سمت بازسازی و آمادگی برای شکوفایی در دوره قاجار حرکت کرد.
ریشه‌های تعزیه در ایران؛ جست‌وجو در تاریخ سدهٔ دوازدهم هجری
برای شناخت خاستگاه تعزیه در ایران، باید به سدهٔ دوازدهم هجری قمری بازگشت؛ دوره‌ای که شواهد تاریخی و گزارش‌های جهانگردان خارجی، از رواج و گسترش این آیین نمایشی در بخش‌های گوناگون ایران حکایت دارند.
یکی از کهن‌ترین گزارش‌های دقیق دربارهٔ اجرای تعزیه، به سال ۱۱۷۹ هجری قمری بازمی‌گردد. در این سال، کارستر نیاورد در سفر خود به جزیرهٔ خارک، شاهد برگزاری یک مجلس تعزیه بود. نکتهٔ درخور توجه در گزارش او، حضور هم‌زمان شیعیان و اهل سنت در این مجلس است. چنین رویدادی نشان می‌دهد که تعزیه در آن زمان پدیده‌ای تازه و محدود به یک منطقه نبوده، بلکه پیش‌تر در بخش‌هایی از ایران رواج یافته و دامنهٔ گسترش آن به جزیرهٔ خارک نیز رسیده بود.
گزارش دیگری از ویلیام فرانکلین، مربوط به سال ۱۲۰۱ هجری قمری، تصویر روشن‌تری از جایگاه تعزیه در آن روزگار به دست می‌دهد. توصیف‌های او نشان می‌دهد که تعزیه تا آن زمان از مرحلهٔ شکل‌گیری نخستین گذشته و به نمایشی شناخته‌شده با ساختار و شیوهٔ اجرایی مشخص تبدیل شده بود. بنابراین، برای یافتن سرچشمه‌های این هنر نمایشی، باید به سال‌هایی پیش از این گزارش‌ها و به‌ویژه سدهٔ دوازدهم هجری توجه کرد؛ چراکه در نبود گزارش‌های پیشین از جهانگردان، همین اسناد از مهم‌ترین نشانه‌های تاریخی برای بررسی زمان پیدایش و گسترش تعزیه در ایران به شمار می‌روند.
نخستین نشانه‌های فقهی از پذیرش تعزیه
در کنار گزارش‌های جهانگردان، نوشته‌های فقهی نیز سرنخ‌های ارزشمندی دربارهٔ پیشینهٔ تعزیه در ایران به دست می‌دهند. یکی از کهن‌ترین فتواهای مکتوب دربارهٔ تعزیهخوانی، در کتاب «مقامع الفضل» اثر آقامحمدعلی کرمانشاهی دیده می‌شود. این کتاب که مجموعه‌ای از پرسش‌ها و پاسخ‌های فقهی اوست، در سال ۱۱۹۶ هجری قمری نوشته شده است.
در بخشی از این اثر، دربارهٔ برگزاری مراسم تعزیه در برخی مناطق پرسشی مطرح می‌شود. پاسخ آقامحمدعلی کرمانشاهی، بر جایز بودن اجرای این مراسم دلالت دارد؛ البته او به استفاده از ابزارهای موسیقی نیز اشاره می‌کند و تأکید دارد که این ابزارها نباید متناسب با مجالس لهو و سرگرمی‌های نامناسب باشند.
طرح چنین پرسشی در یک نوشتهٔ فقهی و پاسخ مثبت به آن، خود نشانه‌ای از رواج تعزیه در بخش‌هایی از ایران در اواخر سدهٔ دوازدهم هجری است. به بیان دیگر، تعزیه تا آن زمان چنان شناخته‌شده بود که برگزاری آن به موضوعی برای پرسش و بررسی فقهی تبدیل شده بود.
ردپای تعزیه در سده دوازدهم
شواهد دیگری نیز از حضور تعزیه در میانهٔ سدهٔ دوازدهم هجری حکایت دارند. فاضل دربندی در کتاب «اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات» چند رویداد از زندگی وحید بهبهانی، پدر آقامحمدعلی کرمانشاهی، نقل می‌کند که بر پایهٔ آن‌ها، وحید بهبهانی در مجالس تعزیه حضور می‌یافته و در آیین‌های سوگواری شرکت می‌کرده است.
اگر این روایت‌ها را در کنار گزارش‌های تاریخی دیگر قرار دهیم، می‌توان به حضور مجالس تعزیه در شهرهایی چون بهبهان و قزوین در میانهٔ سدهٔ دوازدهم هجری پی برد.
مجموع این شواهد، از گزارش کارستر نیاورد در جزیرهٔ خارک تا نوشته‌های ویلیام فرانکلین و اسناد فقهی آقامحمدعلی کرمانشاهی، نشان می‌دهد که تعزیه پیش از آنکه در دورهٔ قاجار به اوج شکوه و گسترش خود برسد، در سدهٔ دوازدهم هجری در بخش‌هایی از ایران ریشه دوانده بود. ازاین‌رو، دورهٔ قاجار را باید بیشتر زمان رونق، گسترش و سامان‌یافتن این هنر دانست، نه لزوماً زمان پیدایش آن.
گزارش‌های ویلیام فرانکلین در ۱۲۰۱ هجری قمری می‌گوید: تعزیه، نمایشی کاملاً جا افتاده و شکل گرفته است؛
این‌ها نشان می‌دهد ما در قرن دوازدهم باید دنبال منشأ‌های تعزیه در ایران بگردیم، چون ما در پیش از این تاریخ، گزارشی از سفرنامه‌نویس‌ها نداریم. به هر حال واضح است که در طول قرن دوازدهم این اتفاق در ایران افتاده و گسترش پیدا کرده است.
تعزیه در دوران قاجار (حکومت رسمی تا مردمی): از دربار تا میدانگاه
دوره قاجار، نقطه اوج تعزیه در تاریخ ایران محسوب می‌شود. در این دوره، تعزیه نه‌تنها از حالت آیینی مردمی خارج نشد، بلکه به‌عنوان «نمایش رسمی و ملی» در ایران شناخته شد. نقش دولت، دربار، روحانیت، هنرمندان محلی و جامعه عوام در شکوفایی این هنر بی‌بدیل، بسیار تعیین‌کننده بود.
سیاست مذهبی قاجارها و نقش دربار
پادشاهان قاجار، به‌ویژه فتحعلی‌شاه، محمدشاه و ناصرالدین‌شاه، تمایل زیادی به ترویج آیین‌های شیعی داشتند. این توجه، هم از باورهای مذهبی شخصی نشئت می‌گرفت، و هم ابزار سیاسی برای مشروعیت‌بخشی به حکومت‌شان بود. در این راستا:
- مجالس تعزیه، به‌عنوان بخشی از آیین‌های محرم و عاشورا، دربار را به‌عنوان حامی اصلی خود یافتند.
- تعزیهخوانی از روستاها و محله‌ها به دربار و سپس به میدان‌های عمومی شهرها گسترش پیدا کرد.
- شاهان قاجار، برای نمایش شکوه مذهبی حکومت‌شان، دستور ساخت تکیه‌هایی ویژه برای اجرای تعزیه دادند.
نمونه برجسته آن، ساخت تکیه دولت در تهران توسط ناصرالدین‌شاه بود. این بنا، نخستین سالن نمایشی کاملاً ایرانی با ساختار معماری ویژه برای اجرای نمایش‌های مذهبی بود.
ساختار هنری تعزیه در دوره قاجار
در این دوره، تعزیه به‌شدت توسعه ساختاری و فنی یافت:
- تفکیک دقیق نقش‌ها (اولیا، اشقیا، زن‌پوش‌ها، فرشتگان و…)
- به‌کارگیری موسیقی آوازی، مقام‌های موسیقایی و لحن‌های متفاوت برای هر گروه (مثلاً اولیا با لحن شور، اشقیا با چهارگاه و مخالف‌خوان‌ها با آواز بیات ترک)
- استفاده از لباس‌های رنگی با معانی نمادین (سبز برای اولیا، قرمز برای اشقیا، سیاه برای عزاداران)
- خلق ده‌ها نسخه از مجالس تعزیه مانند: شهادت امام حسین، شهادت علی‌اکبر، شهادت قاسم، بازار شام، شهادت حضرت عباس، طفلان مسلم، مسلم بن عقیل، کاروان اسرا، شهادت حر و…
به‌نوعی، قاجاریه «دوران نظام‌مندشدن تعزیه» از نظر فرم، محتوا و اجراست.
تکیه دولت؛ نقطه عطف تعزیه رسمی
تکیه دولت، در زمان ناصرالدین‌شاه، در مرکز تهران ساخته شد. ناصرالدین شاه به دوستعلی خان محیی الممالک مأموریت می‌دهد که تکیه دولت را بنا کند. این سازه عظیم:
- گنجایش بیش از 20هزار نفر را داشت.
- دارای سکوی مدور مرکزی و طبقات تماشاگر بود.
- فضای خاصی برای شاه و درباریان داشت.
- تعزیه‌خوانان طراز اول کشور در آن اجرا می‌کردند.
در این تکیه، نه‌تنها نمایش‌های سنتی محرم اجرا می‌شد، بلکه گاه مجالس تعزیه‌های ترکیبی یا برگرفته از تاریخ اسلام و حماسه‌های دیگر نیز برگزار می‌شد. تکیه دولت، اوج رسمی‌شدن و دربار‌محور شدن تعزیه را نشان می‌دهد.
تعزیه مردمی در سایه شکوه رسمی
اگرچه دربار پشتیبان تعزیه بود، اما تعزیه همچنان یک آیین مردمی باقی ماند:
- در شهرها و روستاها، مجالس تعزیه با مشارکت مردم برگزار می‌شد.
- صنوف و گروه‌های اجتماعی، اجرای مجالس خاصی را بر عهده می‌گرفتند (مثلاً بازار شام توسط کسبه، شهادت طفلان مسلم توسط معلمان یا مادربزرگ‌ها).
- زنان، اگرچه در اجراها حضور مستقیم نداشتند، اما در آماده‌سازی لباس، پذیرایی، و انتقال روایت‌ها نقش مهمی داشتند.
کارکردهای تعزیه در جامعه قاجار
تعزیه در این دوره، تنها یک آیین سوگواری نبود، بلکه کارکردهای چندگانه پیدا کرد:
- ابزاری برای انتقال مفاهیم دینی، اخلاقی و تاریخی
- وسیله‌ای برای همبستگی اجتماعی در محلات و گروه‌های شهری
- فضایی برای هنرنمایی در آواز، موسیقی، نمایش و حتی طراحی لباس
- عنصری برای مشروعیت‌بخشی مذهبی به حکومت
افول تدریجی در اواخر قاجار
از اواخر دوره قاجار، به‌ویژه با گسترش مدرنیسم، تأسیس مدارس جدید و نفوذ فرهنگ غرب، توجه به تعزیه در محافل روشنفکری کاهش یافت. بعضی آن را خرافی یا غیرعلمی می‌دانستند. در عین حال:
- ورود ابزارهای جدید مانند گرامافون و سینما، رقابت فرهنگی ایجاد کرد.
- شهرنشینی نوین و تغییر سبک زندگی، به کاهش تعزیه‌های خیابانی انجامید.
با این حال، تعزیه همچنان به‌عنوان یک سنت زنده، در نقاط مختلف کشور ادامه یافت.
جایگاه تعزیه در دوره قاجار: نقطه اوج نمایش آیینی
در دوره قاجار، به‌ویژه از زمان آقا محمدخان قاجار تا پایان سلطنت ناصرالدین شاه، تعزیه از یک آیین مذهبی مردمی به یک هنر نمایشی آیینی رسمی، باشکوه و سازمان‌یافته تبدیل شد. این دوره، دوره ساخت تکیه‌ها، پیدایش نسخه‌های تعزیه‌نامه، شکل‌گیری گروه‌های حرفه‌ای تعزیه‌خوان، و تثبیت ساختار دراماتیک تعزیه بود.
نقش شاهان قاجار:
| پادشاه | دوره پادشاهی | وضعیت تعزیه در دوره او |
|---|---|---|
| آقا محمدخان قاجار | ۱۲۱۰–1211ق / ۱۷۹۶–1797م | او با آنکه فردی سیاسی و نظامی بود و کمتر به هنر گرایش داشت، اما برای تثبیت قدرت خویش، به شعائر مذهبی، از جمله عزاداری و مراسم عاشورا توجه داشت. تعزیه به‌عنوان ابزار مشروعیت‌بخش، در اوایل قاجار رسمیت یافت. |
| فتحعلی‌شاه قاجار | ۱۲۱۱–1250ق / ۱۷۹۷–1834م | با تقویت دربار و برقراری مناسبات با علما و مذهبیون، فتحعلی‌شاه حمایت از مراسم مذهبی را افزایش داد. در همین دوران، تعزیه در دربار اجرا می‌شد و نسخه‌هایی از تعزیه‌نامه‌ها برای استفاده درباریان و علما نوشته شد. او نخستین تکیه‌های شاهی را احداث کرد. |
| محمدشاه قاجار | ۱۲۵۰–1264ق / ۱۸۳۴–1848م | در دوره او تعزیه با شدت کمتری رواج یافت، اما همچنان در شهرهای مهم مانند تهران، کاشان، قم، اصفهان و یزد در حال اجرا بود. |
| ناصرالدین‌شاه قاجار | ۱۲۶۴–1313ق / ۱۸۴۸–1896م | مهم‌ترین و تأثیرگذارترین دوره برای تعزیه. او نه تنها حامی بلکه شیفته تعزیه بود. تکیه دولت تهران، یکی از باشکوه‌ترین و فنی‌ترین ساختمان‌های مذهبی نمایشی تاریخ ایران، در همین دوران ساخته شد. او برای هر مراسم محرم، دستور اجرای تعزیه می‌داد، تعزیه‌نامه‌نویسان، تعزیه‌خوانان و کارگردانان را حمایت مالی می‌کرد. |
| مظفرالدین‌شاه، محمدعلی‌شاه و احمدشاه قاجار | ۱۳۱۳–1344ق / ۱۸۹۶–1925م | در دوران پایانی قاجار، تعزیه در میان مردم همچنان محبوب بود اما حمایت رسمی دربار کاهش یافت. با رشد گرایش‌های روشنفکری و ادبیات نو، برخی گروه‌ها از تعزیه فاصله گرفتند، اما این هنر همچنان به حیات خود ادامه داد. |
دلایل رواج گسترده تعزیه در قاجار:
- سیاست مشروعیت‌سازی از طریق مذهب: قاجاریان برای تثبیت قدرت خود، مراسم مذهبی عاشورا را جدی گرفتند.
- گرایش شخصی ناصرالدین‌شاه به تعزیه: او گاهی در لباس مبدل، در جمع تماشاگران حاضر می‌شد.
- توان اقتصادی دربار برای حمایت مالی از گروه‌های تعزیه‌خوان.
- گسترش شهرنشینی و وجود میدان‌های شهری و تکیه‌ها.
- علاقه عمومی مردم به این شکل نمایشی که ترکیبی از مذهب، درام، موسیقی و اسطوره بود.
مکان‌های مهم اجرای تعزیه در دوره قاجار:
- تکیه دولت تهران: عظیم‌ترین بنای نمایش تعزیه در ایران. بنایی با معماری خاص که صحنه‌ای مدور و جایگاه‌های طبقاتی برای شاه، مهمانان و مردم داشت. در آن تعزیهخوانی با ده‌ها بازیگر و اسب و طراحی صحنه انجام می‌شد.
- کاشان: مهد پرورش تعزیه‌خوانان ماهر. خانه‌های بزرگ، کاروانسراها و تکیه‌های خصوصی برای اجرای تعزیه وجود داشت.
- اصفهان، یزد، قم، شیراز: شهرهایی با بافت مذهبی که تعزیه‌های مردمی و گاه درباری در آن‌ها اجرا می‌شد.
- آران و بیدگل، نطنز، فین: روستاها و شهرهای کوچک با سنت‌های محلی تعزیه.
ساختار تعزیه در دوره قاجار:
در این دوره تعزیه به شکل حرفه‌ای اجرا می‌شد:
- تعزیه‌نامه‌نویسانی چون میرعزای کاشی به نوشتن نسخه‌های منسجم پرداختند.
- ساختار سه‌پرده‌ای (مصیبت‌نامه، مقاتل، شفاعت) رایج شد.
- تقابل نقش‌خوانان مثبت (سبزپوشان: امامان و یاران) و منفی (سرخ‌پوشان: شمر و دشمنان) تثبیت شد.
- موسیقی آیینی بر پایه دستگاه‌های موسیقی ایرانی وارد تعزیه شد.
میرعزا همان سید مصطفی کاشانی، از تعزیه‌خوانان و تعزیه‌سرایان نامدار سدهٔ سیزدهم هجری است. پسرش میرغم و برادرش میرماتم نیز در هنر تعزیه فعالیت داشتند.
شهرت او از کاشان فراتر رفت و در روزگار ناصرالدین‌شاه به تهران آمد. در تکیه دولت به تعزیه‌گردانی پرداخت؛ اما حضورش در این جایگاه چندان پایدار نبود و پس از حدود دو سال از کار برکنار شد. او از گوشه‌ها و دستگاه‌های کم‌کاربرد موسیقی ایرانی در تعزیه بهره می‌گرفت. از آثار منسوب به او می‌توان به مجلس «حر دل‌آور» و «شمر و عباس» اشاره کرد. همچنین مجلس تعزیهٔ قتل ناصرالدین‌شاه به او نسبت داده شده است.
تعزیه در دوره قاجار حاصل یک هم‌افزایی گسترده
تعزیه در این دوره محصول یک «هم‌افزایی گسترده» بین فرهنگ مردمی، حمایت رسمی دربار، جریان نخبگان مذهبی، و ساختارهای نوپای شهری بود. اگرچه ریشه‌های تعزیه در نقالی‌ها و آیین‌های بومی مردم نهفته بود، اما بدون حمایت دربار، شکل‌گیری تکیه‌ها، تنظیم متون، و رسمیت‌یافتن اجراها ممکن نبود. تعزیه در دوره قاجار، یک هنر مردمی–دولتی بود؛ از یک‌سو با حضور پررنگ مردم، روایتگر فرهنگ عاشورا بود، و از سوی دیگر، با پشتیبانی شاه و دربار، به یکی از مهم‌ترین نمادهای فرهنگی شیعه در ایران بدل شد.
تعزیه در دوره پهلوی (۱۳۰۴–۱۳۵۷ خورشیدی)
در دوره حکومت پهلوی، به‌ویژه پس از سلطنت رضاشاه، ایران وارد دوران نوسازی و مدرنیسم شد. این سیاست‌ها، به‌ویژه در دهه‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۵۰، تأثیر چشمگیری بر فعالیت‌های مذهبی و نمایشی سنتی، از جمله تعزیه، گذاشت.
رضاشاه و دوره سرکوب (۱۳۰۴–۱۳۲۰)
رضاشاه پهلوی با هدف مدرن‌سازی ساختار سیاسی و اجتماعی کشور، به مقابله با مظاهر «ایرانِ قاجاری» پرداخت. در این رویکرد، مظاهر سنتی و مذهبی چون عزاداری‌های خیابانی، تعزیه، روضه‌خوانی پرشور و دسته‌جات مذهبی، به‌عنوان نماد عقب‌ماندگی تلقی می‌شدند.
- در دهه ۱۳۱۰، اجرای عمومی تعزیه در بیشتر شهرهای بزرگ ممنوع شد.
- بسیاری از تکیه‌ها (از جمله تکیه دولت) تخریب یا تغییر کاربری یافتند.
- تعزیه، که در دوره قاجار به اوج خود رسیده بود، به‌نوعی از صحنه رسمی کشور حذف شد و تنها در مناطق دورافتاده یا با مجوزهای محدود اجرا می‌شد.
محمدرضاشاه و دوره تساهل فرهنگی نسبی (۱۳۲۰–۱۳۵۷)
پس از سقوط رضاشاه و در پی اشغال ایران در جنگ جهانی دوم، فضای سیاسی و اجتماعی کشور نسبتاً بازتر شد. آیین‌های مذهبی تا حدی احیا شدند؛ تعزیه نیز بار دیگر در روستاها و محله‌های مذهبی در شهرهایی چون قم، کاشان، تفرش، نطنز، یزد و بیرجند، جان گرفت. در دهه 1340و ۱۳۵۰، به‌موازات گسترش جنبش‌های مذهبی، برخی روشنفکران و هنرمندان دوباره به تعزیه توجه نشان دادند. از جمله:
-
- علی نصیریان، جلال آل‌احمد، و دکتر شفیعی کدکنی درباره تعزیه نوشتند یا آن را در آثارشان بازتاب دادند.
- هنرمندانی چون بهرام بیضایی، عزت‌الله انتظامی و داوود رشیدی به تعزیه به چشم یک الگوی نمایشی ملی نگریستند.
با این حال، دولت پهلوی هیچ‌گاه از تعزیه به شکل رسمی و نهادینه حمایت نکرد. تعزیه در این دوران بیشتر در شکل محلی، آیینی و گاه پژوهشی ادامه داشت.
تعزیه در جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۷ تا امروز)
با وقوع انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و تأسیس جمهوری اسلامی، تعزیه دوباره به صحنه رسمی فرهنگ و مذهب ایران بازگشت. این دوره را می‌توان عصر احیای نهادینه تعزیه دانست.
- حمایت رسمی حکومت
- از آغاز انقلاب، آیین‌های عاشورایی از سوی دولت و نهادهای مذهبی با قدرت حمایت شدند.
- تعزیه نیز به‌عنوان یک هنر مذهبی–ملی مورد بازشناسی و احیای دوباره قرار گرفت.
- وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، حوزه هنری سازمان تبلیغات، صدا و سیما، اوقاف، و نهادهای فرهنگی بسیاری به ثبت، مستندسازی و حمایت از تعزیه پرداختند.
- ایجاد جشنواره‌ها و نهادهای آموزشی
- تأسیس جشنواره بین‌المللی تعزیه در دهه 1370و ادامه آن تا امروز (به‌ویژه در شهرهایی چون تهران، اراک، شوشتر، قم، تفرش، و بیرجند).
- راه‌اندازی آموزشگاه‌های تخصصی تعزیه در برخی حوزه‌های هنری.
- تأسیس انجمن‌های تعزیهخوانی و خانه‌های تعزیه در استان‌های مختلف.
- ثبت جهانی و توجه بین‌المللی
- تعزیه در سال 2010میلادی (۱۳۸۹ خورشیدی) در فهرست میراث معنوی یونسکو ثبت شد.
- تعزیه‌خوانان ایرانی در جشنواره‌های فرهنگی کشورهای اسلامی، اروپا و آمریکای شمالی اجرا داشتند.
- ویژگی‌های هنری تعزیه در این دوره
- بازسازی نسخه‌های قدیمی تعزیه توسط محققان و اساتید تعزیه‌شناسی.
- گسترش دامنه اجرا به‌صورت نمایشی–آیینی در فضاهای شهری و تالارهای فرهنگی.
- تولید فیلم‌ها، مستندها و برنامه‌های تلویزیونی با محور تعزیه.
- چالش‌ها و انتقادات
- تجاری‌شدن برخی اجراها و افت کیفیت محتوایی.
- فاصله گرفتن از قالب سنتی در بعضی مناطق.
- استفاده بیش از حد از بلندگو، نورپردازی غیرمتعارف و موسیقی ضبط‌شده به جای اجرای زنده.
- اختلاف بین سنت‌گرایان و نوگرایان در شیوه اجرا.
جدول تطبیقی تطور و جایگاه تعزیه در دوره‌های مختلف تاریخی ایران:
| دوره حکومت | بازه زمانی تقریبی | جایگاه سوگواری و آیین‌های عاشورایی | وضعیت تعزیه (به‌معنای نمایشی آیینی) | رویکرد حکومت به تعزیه و عزاداری |
| صفاریان | قرن ۳ هجری / ۹ میلادی | آیین‌های شیعی هنوز بسیار محدود و غیررسمی در ایران رواج داشت | وجود نداشته – هیچ سندی دال بر وجود تعزیه یا نمایش‌های عاشورایی نیست | بی‌توجه یا بی‌اطلاع – دولت اهل تسنن بود |
| آل بویه | قرن ۴ هجری / ۱۰ میلادی | نخستین حمایت رسمی از عزاداری عاشورا در بغداد و شهرهای عراق و ایران (حمله دسته‌جات در خیابان‌ها) | شکل‌گیری مقدمات فرهنگی–مذهبی تعزیه؛ هنوز نمایش آیینی ساختاریافته نیست | حامی و مروج آیین‌های عاشورایی – گسترش عزاداری رسمی |
| سلجوقیان | قرن ۵–۶ هجری / ۱۱–۱۲ میلادی | حکومت سُنی بود، ولی آیین‌های عاشورایی در نواحی شیعه‌نشین رواج محدود داشت | تعزیه هنوز به وجود نیامده؛ فقط نوحه و مرثیه و روضه‌خوانی ساده | بی‌توجه یا در مواردی مانع–سرکوب‌گر در مناطق |
| ایلخانان متشیع | اواخر قرن ۷–۸ هجری / ۱۳–۱۴ میلادی | پس از گرایش به تشیع (از زمان غازان‌خان و الجایتو)، عزاداری قوت گرفت | تعزیه به‌صورت بسیار ابتدایی (بازآفرینی وقایع عاشورا در قالب قصه‌گویی و نمایش ساده) در برخی منابع ذکر شده | گرایش به تشیع زمینه‌ساز شد، ولی هنوز حمایت رسمی از تعزیه ساختاریافته وجود ندارد |
| آل مظفر | قرن ۸ هجری / ۱۴ میلادی | برخی آیین‌های سوگواری در یزد، شیراز، اصفهان و کرمان رایج شده بود | هیچ اشاره مستقیمی به تعزیه ساختاریافته در منابع وجود ندارد؛ ولی مرثیه‌خوانی و عزاداری محلی رواج دارد | سکوت تاریخی – نه تأیید و نه رد علنی |
| تیموریان | قرن ۸–۹ هجری / ۱۴–۱۵ میلادی | آیین‌های مذهبی و مرثیه‌سرایی در نواحی خراسان رواج بیشتری یافت | برخی منابع به اجرای مجالس شبیه‌خوانی بسیار ابتدایی اشاره دارند؛ زمینه‌ساز تعزیه در دوره‌های بعد | نه حامی، نه مانع جدی؛ نوعی بی‌تفاوتی |
| صفویان | قرن ۱۰–۱۲ هجری / ۱۶–۱۸ میلادی | تشیع رسمی شد؛ عاشورا به‌عنوان آیین اصلی مذهبی ترویج یافت | تولد رسمی تعزیه: تعزیه‌نامه‌نویسی، اجرای صحنه‌ای، گروه‌های حرفه‌ای تعزیه‌خوان | شدیداً حامی و حامی نهادینه؛ ساخت تکیه‌ها، تعزیه سلطنتی، نسخه‌نویسی |
| افشاریه | قرن ۱۲ هجری / ۱۸ میلادی | نادرشاه رویکردی ناسیونالیستی داشت و از تقویت اختلافات مذهبی پرهیز می‌کرد | تعزیه در دوره افشاریه ضعیف شد و کمتر مورد حمایت قرار گرفت | خنثی تا محدودکننده – نه سرکوب کامل، نه حمایت رسمی |
| زندیه | قرن ۱۲ هجری / ۱۸ میلادی | آیین‌های مذهبی با گرایش مردمی در شیراز و جنوب ایران جان گرفت | تعزیه محلی در شیراز، یزد و نواحی مرکزی با حمایت مردم و گاه پادشاه اجرا می‌شد | حمایت محدود و غیرنهادینه – ولی فضای فرهنگی مساعد بود |
| قاجاریه | قرن ۱۳ هجری / ۱۹ میلادی | عاشورا به اوج اهمیت رسید؛ فرهنگ سوگ گسترش یافت | اوج شکوفایی تعزیه: تکیه دولت، نسخه‌های مکتوب، تعزیه سلطنتی، عمومی و محلی | حمایت گسترده و رسمی؛ دربار فعالانه در تعزیه‌پردازی شرکت داشت |
| پهلوی اول (رضاشاه) | ۱۳۰۴–۱۳۲۰ شمسی | کاهش فضای مذهبی؛ مقابله با عزاداری خیابانی و مظاهر سنتی | ممنوعیت گسترده تعزیه در شهرها؛ فقط اجراهای محدود در روستاها | سرکوب‌گر – تعزیه را نماد عقب‌ماندگی می‌دانست |
| پهلوی دوم (محمدرضا) | ۱۳۲۰–۱۳۵۷ شمسی | باز شدن نسبی فضای فرهنگی در دهه‌های ۳۰ تا ۵۰ | تعزیه در مناطق سنتی و مذهبی اجرا می‌شد؛ برخی هنرمندان روشنفکر به آن توجه کردند | سکوت رسمی؛ بی‌توجهی همراه با تساهل نسبی |
| جمهوری اسلامی | ۱۳۵۷ تا امروز | عاشورا محور فرهنگی و سیاسی رسمی کشور شد | تعزیه احیا شد؛ برگزاری جشنواره، آموزش، پژوهش، ثبت جهانی یونسکو | حمایت کامل، رسمی و نهادینه؛ برنامه‌ریزی فرهنگی برای گسترش آن |
ساختار اجرایی نمایش تعزیه
نمایش تعزیه ساختاری منسجم و چندلایه دارد و از عناصر گوناگون تشکیل شده که هرکدام نقش ویژه‌ای در انتقال معنا، عاطفه، روایت و زیبایی‌شناسی آیینی ایفا می‌کنند. در ادامه، مهم‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده تعزیه را همراه با شرح وظایف و نقش آن‌ها به تفصیل معرفی می‌کنم:
شبیه‌خوان (بازیگر نقش‌ها)
- تعریف: افراد اصلی اجرا که نقش شخصیت‌های مختلف (امام حسین، حضرت عباس، شمر، حر، یزید و…) را ایفا می‌کنند.
- وظیفه: اجرای روایت تعزیه از طریق دیالوگ‌ها، آواها، حرکات و حالت‌های بدنی. آن‌ها اغلب شعر می‌خوانند و به‌ندرت نثر می‌گویند.
- نکته: بازیگران نقش اولیا (مثبت) با لباس سبز، سفید یا مشکی ظاهر می‌شوند و معمولاً با صدای حزین و گوشه‌هایی از دستگاه‌های موسیقی ایرانی (مثلاً شور، همایون) می‌خوانند. نقش اشقیا (منفی) با لباس قرمز و رفتاری خشن و لحنی تند همراه‌اند.
تعزیه‌گردان (کارگردان آیینی)
- تعریف: هدایت‌گر کلی اجرای تعزیه. نقشی بین کارگردان، مدیر صحنه، و دانای کل دارد.
- وظیفه: انتخاب نسخه تعزیه، تنظیم صحنه، تعیین محل ورود و خروج شبیه‌خوان‌ها، هماهنگی با نوازندگان، گویندگان و مردم. گاه در حین اجرا هم با اشاراتی نامحسوس، بازیگران را راهنمایی می‌کند.
- در برخی مناطق، به او “مرشد” یا “لختی‌گردان” نیز می‌گویند.
نسخه تعزیه‌نامه (متن درام)
- تعریف: متن نمایش تعزیه، معمولاً به صورت منظوم، گاه با مقاطع نثر، که بر اساس مقتل‌نامه‌ها، روایات مذهبی و سنت شفاهی تدوین شده.
- وظیفه: ارائه ساختار نمایشی، شخصیت‌پردازی، دیالوگ‌ها و ترانه‌ها. نسخه‌های تعزیه‌نامه اغلب دارای مقدمه (ورود شخصیت)، بدنه (مصائب) و فرجام (مرگ یا شفاعت) هستند.
- نویسندگان معروف: حاج‌میرزا ابوالقاسم، میرزاعزای تبریزی، و میرزا محمدصالح.
موسیقی تعزیه (آواها و نغمه‌ها)
- تعریف: موسیقی دستگاهی ایرانی که به صورت آوازی (توسط بازیگران) و گاه با سازهای محدود اجرا می‌شود.
- وظیفه: برانگیختن احساسات، تقویت وجه آیینی و کمک به تمایز نقش‌ها. مثلاً اولیا در گوشه‌هایی از دستگاه شور یا نوا می‌خوانند، اشقیا گاه در دستگاه چهارگاه یا مخالف.
- سازها: در برخی مناطق سازهای خاص مانند نی، طبل، سنج و گاهی کرنا یا دهل استفاده می‌شود.
لباس‌ها و رنگ‌ها (پوشش نمایشی)
- تعریف: لباس‌های نمادین که جایگاه شخصیت‌ها را مشخص می‌کند.
- رنگ‌ها: سبز (نقش اهل‌بیت)، قرمز (اشقیا)، مشکی (عزاداران)، سفید (شخصیت‌های مقدس)، زرد (افراد بی‌طرف یا بیمار).
- وظیفه: تفکیک شخصیت‌ها برای تماشاگران و ایجاد فضای نمادین.
مکان اجرا (تکیه یا میدان)
- تکیه: فضای مسقف یا روباز با جایگاه ویژه برای بازیگران و تماشاگران. مهم‌ترین نمونه: تکیه دولت در تهران قاجاری.
- میدان تعزیه: فضای باز در روستاها یا حیاط حسینیه‌ها.
- وظیفه: فراهم‌کردن بستری برای اجرا، حضور مردم، برگزاری مناسک جانبی (مثل سینه‌زنی، شربت‌پخش‌کنی) و اتصال آیین به اجتماع.
شمرخوان (نقش اشقیاء)
- تعریف: نقش‌های منفی یا ضدقهرمان، از جمله شمر، یزید، ابن‌زیاد، عمر سعد.
- وظیفه: ایجاد درام و تقابل نمایشی. آن‌ها اغلب پرخاشگر، رجزخوان، و نماینده ظلم‌اند. معمولاً با لحن پرطنین و چهره‌آرایی خشن بازی می‌کنند.
- نکته: در برخی نسخه‌ها، این شخصیت‌ها لحظه‌هایی از تردید یا پشیمانی هم دارند.
طفلان مسلم‌خوان، علی‌اکبرخوان، حضرت‌قاسم‌خوان و سایر نوجوانان
- تعریف: بازیگرانی که نقش کودکان و نوجوانان شهدا را بازی می‌کنند.
- وظیفه: ایجاد اوج عاطفی در تعزیه، با نغمه‌های حزین و نمایش قربانی‌شدن مظلومانه. گاه از کودکان واقعی در این نقش‌ها استفاده می‌شود.
تماشاگران (مردم مشارکت‌کننده)
- تعریف: مردم حاضر در تعزیه که نقش آن‌ها فراتر از مخاطب صرف است.
- وظیفه: مشارکت در مراسم، گریه، نذر، شعارهای آیینی (مثل لبیک یا حسین)، گاه تأثیرگذاری بر روند اجرا با واکنش‌های عاطفی.
عناصر جانبی دیگر:
- پرچم‌ها و علم‌ها: نماد اهل بیت یا کاروان حسینی
- اسب‌ها و حیوانات نمایشی: برای نمایش شهادت‌ها یا حضور کاروان
- طبل و کرنا: اعلام ورود یا شهادت
- خاک و ماسه: برای تداعی صحرای کربلا
نقش معین البکا در تعزیه
اما در دستگاه تعزیه، به‌ویژه در دوران قاجار که ساختار رسمی‌تری برای تعزیهخوانی شکل گرفت، «معین‌البُکا» یکی از مهم‌ترین نقش‌های اجرایی و مدیریتی را ایفا می‌کرد. در ادامه، نقش، وظایف، جایگاه و اهمیت معین‌البکا را به‌صورت دقیق شرح می‌دهم:
تعریف معین‌البُکا
در روزگار قاجار، معین‌البکا عنوانی برای سرپرست و کارگردان مجالس تعزیه بود. در تعزیه‌های درباری، این جایگاه زیر نظر دستگاه سلطنت قرار داشت؛ اما در مجالس مردمی و محلی نیز تعزیه‌گردانانی با همین عنوان فعالیت می‌کردند و انتخاب آنان لزوماً به دربار وابسته نبود.
برای روشن شدن موضوع، باید میان دو گونهٔ تعزیه تفاوت بگذاریم:
-
تعزیهٔ درباری: در این گونه، معین‌البکا معمولاً از میان افراد مورد اعتماد و شناخته‌شدهٔ دستگاه سلطنت انتخاب می‌شد یا با تأیید و حمایت دربار فعالیت می‌کرد. او بر اجرای تعزیه، نظم گروه، تقسیم نقش‌ها و هماهنگی مجلس نظارت داشت.
-
تعزیهٔ عمومی و محلی: در تکیه‌ها، محله‌ها و مجالس تعزیهٔ مردمی نیز معین‌البکا وجود داشت. در این مجالس، انتخاب او می‌توانست بر پایهٔ سابقه، مهارت، اعتبار هنری و اعتماد بانیان و اهل تعزیه صورت بگیرد؛ نه لزوماً با حکم دربار.
نکتهٔ مهم این است که عنوان معین‌البکا به‌خودی‌خود به معنای صاحب‌منصب دربار نبود. این عنوان در اصل به کسی گفته می‌شد که سرپرستی و کارگردانی اجرای تعزیه را بر عهده داشت. لغت‌نامهٔ دهخدا نیز همین معنا را ثبت کرده است.
«معین‌البُکا» یا «معین البُکاء، به ترجمه تحت‌الفظی «معاون یا مسئول گریه و نوحه‌خوانی» عنوانی رسمی بود که در دوره قاجار برای شخصی به‌کار می‌رفت که مسئول سازماندهی، نظارت و اجرای مراسم تعزیه، روضه و عزاداری دربار و برخی نهادهای رسمی (مانند تکیه دولت) بود. این فرد معمولاً مستقیماً از طرف دربار منصوب می‌شد.
وظایف معین‌البکا
- سازماندهی گروه‌های تعزیه‌خوان
-
- انتخاب شبیه‌خوان‌ها و تعیین نقش هرکدام (مثلاً شمرخوان، حسین‌خوان، عباس‌خوان و غیره)
- گزینش افراد از نظر مهارت‌های صوتی، حافظه، قدرت بیان و صداقت اعتقادی
- گاهی اوقات، مسئول تمرین و آماده‌سازی گروه‌ها نیز بود.
- تدوین و تنظیم نسخه‌های تعزیه
-
- برگزیدن نسخه‌های مناسب تعزیه برای مناسبت‌های مختلف (مثلاً تاسوعا، عاشورا، اربعین، شهادت طفلان مسلم و…)
- تطبیق نسخه‌ها با نیاز سیاسی، اجتماعی یا مذهبی هر دوره
- گاه با همکاری تعزیه‌نامه‌نویسان، نسخه‌هایی را تغییر یا ویرایش می‌کرد.
- اداره تکیه و مکان‌های تعزیهخوانی
-
- سرپرستی اجرای تعزیه در تکیه دولت یا سایر تکیه‌های درباری و عمومی
- هماهنگی با مسئولان نور، دکور، لباس، موسیقی و اسب‌ها
- اطمینان از اجرای صحیح مراسم در ساعات و ایام مقرر
- تعامل با دربار و مقامات رسمی
-
- گزارش اجرای تعزیه‌ها به شاه و درباریان
- دریافت بودجه، لباس‌ها، کمک‌های مالی و اجرایی از سوی دربار برای برگزاری مراسم
- پاسخ‌گویی به تقاضاهای شاه برای اجرای نسخه خاص
- هدایت بعد معنوی و آیینی تعزیه
-
- نظارت بر محتوای مذهبی اجراها
- کنترل نحوه خواندن مصیبت‌نامه‌ها، عدم خروج از چارچوب شرعی و اخلاقی
- برانگیختن احساسات و همدلی مردم از طریق خط‌دهی مناسب به شبیه‌خوان‌ها
در دورهٔ ناصرالدین‌شاه، معین‌البکای تکیه دولت مسئول شناسایی تعزیه‌خوانان برجسته در شهرهای گوناگون ایران بود. بنا بر گزارش اوژن اوبن، او هر سال گروهی از آوازخوانان و تعزیه‌خوانان را برای اجرای تعزیه در تکیه دولت برمی‌گزید و با آنان قرارداد می‌بست.
جایگاه اجتماعی معین‌البکا
- معین‌البکا فردی معتبر و شناخته‌شده در دربار و در بین مردم بود.
- گاهی خود نیز از ذاکران بزرگ یا تعزیه‌خوانان ماهر بوده است.
- برخی معین‌البکاها به عنوان حافظان نسخه‌های تعزیه‌نامه، نقالان مذهبی و حتی شاعران آیینی شناخته می‌شدند.
- به‌عنوان واسطه‌ای میان مذهب، هنر و سیاست در ساختار اجتماعی دوره قاجار نقش‌آفرینی می‌کردند.
نمونه‌های تاریخی معروف
«خواجه حسینعلی خان» معاصر «فتحعلی شاه» و «محمد شاه»، «میرزا محمد تقی» تعزیه گردان دوران «محمد شاه» و «ناصرالدین شاه» و پسرش «میرزا باقر» ملقب به «معین البکا» و فرزند «معین البکا»، «ناظم البکا» از تعزیه گردانانی بودند که در این دوره معروف بودند.
در این میان «میرزا محمد تقی» تعزیه گردان، رکود و یکنواختی را که تعزیه با آن مواجه شده بود، از آن گرفت و به آن جنبه ای از تفنن و نمایش بخشید. او حدود ۳۵ سال این جایگاه را بر عهده داشت.
پسرش «معین البکا» در ادامه راه پدر، سطح اجرایی تعزیه را بالا برد و تعزیه جدیدی را پی ریزی کرد.
میرزا محمدتقی خان به قول مردم «میرزامحمدخان تعزیه‌گردان» ریش خرمایی‌رنگ پهنی داشت، لباده سیاه‌رنگ می‌پوشید و یک چوب آلبالو به دست می‌گرفت که سر و ته نقره‌یی بود، او برای هر یک از نقش‌های تعزیه به دنبال افراد بااستعدادی در سراسر کشور می‌گشت و در تعزیه‌هایی که برگزار می‌شد، آن‌ها را انتخاب می‌کرد. البته علاوه بر استعداد، چهره و صورت نیز در انتخاب نقش‌ها دخیل بود. او معمولا بیشتر افراد را از اصفهان و کاشان انتخاب می‌کرد. معین البکاء در اجرای تعزیه نیز بسیار کاردان بود و این وظیفه را به خوبی اداره می‌کرد. در مراسم تعزیه تکیه دولت معمولا حدود صد نفر شبیه‌خوان به بازی گرفته می‌شدند. این صد نفر همگی تحت فرمان او بودند؛ در ضمن این که دسته موزیک نیز باید با اشاره او در صحنه‌های مختلف، قطعات متناسب با آن صحنه را می‌نواختند.
تمایز با دیگر نقش‌ها
معین‌البکا را نباید با «شبیه‌گردان» یا «روضه‌خوان» اشتباه گرفت. شبیه‌گردان مسئول اداره فنی صحنه تعزیه است، در حالی که معین‌البکا مدیریت کلی، نظارت دینی و ارتباط با ساختار سیاسی را بر عهده دارد.
معین‌البُکا در حقیقت مغز متفکر، قلب تپنده و روح نظارتی تعزیه در ساختار رسمی قاجاری بود. او هم کارگردان مذهبی است، هم مدیر فرهنگی، هم رابط سیاسی. حضور و فعالیت معین‌البکا باعث شد تعزیه از یک نمایش مردمی ساده به یک آیین قدرتمند در دل حکومت تبدیل شود که بر فرهنگ عمومی، باور دینی و حتی دیپلماسی مذهبی دوره قاجار تأثیر نهاد.
تعزیه، برخلاف آثار صرفاً نمایشی، یک نظام آیینی– اجتماعی کامل است که هر عنصر آن (از شبیه‌خوان گرفته تا تماشاگر) در خدمت ایجاد «تجربه‌ای زیسته و مشارکتی» از عاشورا قرار می‌گیرد. این فرم نمایشی آیین، عاطفه، هویت، تئاتر و تاریخ را در هم تنیده است.
منابع و مآخذ
۱. منابع تاریخی و متون کهن
۱. ابن‌اثیر، عزالدین علی بن محمد. الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر، ۱۹۶۵.
۲. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. مقاتل الطالبیین. تحقیق احمد صقر. قم: منشورات الشریف الرضی، 1416ق.
۳. ابن‌طاووس، سید رضی‌الدین علی. اللهوف علی قتلی الطفوف. قم: انتشارات اسوه، چاپ‌های متعدد.
۴. خوارزمی، موفق بن احمد. مقتل الحسین. قم: چاپ‌های متعدد.
۵. اسکندربیگ منشی. تاریخ عالم‌آرای عباسی. به کوشش ایرج افشار. تهران: امیرکبیر، چاپ‌های متعدد.
۶. قاضی احمد قمی. خلاصه‌التواریخ. تصحیح احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۵۹.
۷. خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین. حبیب‌السیر فی اخبار افراد البشر. تهران: خیام، چاپ‌های متعدد.
۸. میرخواند، محمد بن خاوندشاه. روضه‌الصفا. تهران: اساطیر، چاپ‌های متعدد.
۹. حمدالله مستوفی. تاریخ گزیده. تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر، چاپ‌های متعدد.
۲. سفرنامه‌ها و گزارش‌های جهانگردان
۱۰. نیبور، کارستن. C. Niebuhrs Reisebeschreibung nach Arabien und andern umliegenden Ländern. جلد دوم. کپنهاگ: Nicolaus Möller، ۱۷۷۸.
۱۱. فرانکلین، ویلیام. Observations Made on a Tour from Bengal to Persia, in the Years ۱۷۸۶–۷. کلکته: Stuart and Cooper، ۱۷۸۸.
12. Francklin, William. Observations Made on a Tour from Bengal to Persia, in the Years 1786–7. 2nd ed. London: T. Cadell, 1790.
۱۳. شاردن، ژان. سفرنامه شاردن. ترجمه اقبال یغمایی. تهران: انتشارات توس، ۵ جلد، ۱۳۷۲–۱۳۷۵.
۱۴. اوبن، اوژن. La Perse d’aujourd’hui: Iran, Mésopotamie. Paris: Armand Colin, ۱۹۰۸.
۱۵. پولاک، یاکوب ادوارد. ایران و ایرانیان. ترجمه کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی، چاپ‌های متعدد.
۱۶. کرزن، جورج ناتانیل. ایران و قضیه ایران. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی. تهران: علمی و فرهنگی، چاپ‌های متعدد.
۱۷. دالمانی، هانری رنه. از خراسان تا بختیاری. ترجمه علی‌محمد فره‌وشی. تهران: چاپ‌های متعدد.
۱۸. ویلسون، آرنولد تالبوت. سفرنامه ویلسون: تاریخ سیاسی و اقتصادی جنوب غربی ایران. ترجمه و تلخیص حسین سعادت نوری. تهران: انتشارات وحید، ۱۳۴۷.
۳. منابع فقهی و متون مرتبط با سوگواری
۱۹. کرمانشاهی، آقامحمدعلی. مقامع الفضل. تحقیق و تصحیح مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی. قم: مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی، ۱۳۹۸، ۲ جلد.
۲۰. دربندی، آقابن‌عابد. اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات: المقتل الملم بمآساه الحسین. قم: ذوی‌القربی، چاپ سوم، ۱۳۸۹، ۳ جلد.
۴. پژوهش‌های تخصصی تعزیه و نمایش ایرانی
۲۱. شهیدی، عنایت‌الله. پژوهشی در تعزیه و تعزیهخوانی: از آغاز تا پایان دوره قاجار در تهران. با همکاری، ویرایش و نظارت علمی علی بلوکباشی. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، با همکاری کمیسیون ملی یونسکو در ایران، ۱۳۸۰.
۲۲. بیضایی، بهرام. نمایش در ایران: با شصت تصویر و طرح و یک واژه‌نامه. تهران: کاویان، ۱۳۴۴.
۲۳. بلوکباشی، علی. تعزیهخوانی: حدیث قدسی مصایب در نمایش آیینی. تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۴.
۲۴. شهیدی، عنایت‌الله. «یادی از چند تعزیه‌گردان قدیم». فصلنامه تئاتر، شماره ۱۷، زمستان ۱۳۷۷، صص. ۶۳–۱۰۰.
۲۵. شهیدی، عنایت‌الله. «نامه درباره تعزیه‌گردانی در دوره ناصرالدین‌شاه». فصلنامه تئاتر، شماره‌های ۴ و ۵، ۱۳۶۸، صص. ۲۹۳–۲۹۵.
۲۶. بلوکباشی، علی. «تأملی بر کارکردهای روان ـ اجتماعی تعزیهخوانی». هنر و مردم، سال اول، شماره ۱، ۱۳۸۲.
۲۷. بلوکباشی، علی. «فراز و فرود نمایش قدسیانه تعزیه». کتاب هنر ماه، شماره‌های ۴۳ و ۴۴، ۱۳۸۱.
۲۸. باستان، نصرت‌الله. «شبیه‌خوانی و تعزیهخوانی». خوشه، شماره‌های ۸ تا ۱۰، ۱۳۴۶.
۵. منابع معماری و تاریخ تکیه دولت
۲۹. مختاری‌طالقانی، اسکندر؛ حیدری، پروین. معماری تکیه دولت.
۳۰. ذکاء، یحیی. پژوهش‌ها و نوشته‌های مربوط به تاریخ تکیه دولت و معماری بناهای نمایشی دوره قاجار.
۶. منابع پژوهشی و مطالعات تکمیلی
۳۱. ستاری، جلال. پژوهش‌های مربوط به اسطوره، آیین و نمایش در فرهنگ ایرانی.
۳۲. نراقی، احسان. پژوهش‌های مربوط به جامعه و فرهنگ ایران.
۳۳. شفیعی کدکنی، محمدرضا. پژوهش‌های مربوط به ادبیات و شعر فارسی و سنت‌های ادبی ایران.
۷. اسناد و منابع برخط
۳۴. UNESCO. "Ritual Dramatic Art of Ta'zīye." پرونده شماره ۰۰۳۷۷، ثبت‌شده در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت، ۲۰۱۰. پرونده تعزیه در یونسکو.
35. UNESCO. "Decision 5.COM 6.21: Inscription of the Ritual Dramatic Art of Ta'zīye." 2010. مصوبه ثبت تعزیه در فهرست میراث ناملموس.
